Wie voor het eerst een terras op de Grote Markt in Bergen op Zoom pakt, merkt het meteen: hier wordt Nederlands gesproken, maar dan met een eigen ritme. Het Bergs is een West-Brabants dialect met invloeden uit Vlaanderen en Zeeland, en dat hoor je aan de klanken én aan de woordkeuze.
Je hoeft geen taalkundige te zijn om mee te praten. Met tien woorden kom je al een heel eind. Hieronder lees je wat ze betekenen, waar ze ongeveer vandaan komen en op welke momenten ze je om de oren vliegen.
De stad en haar feest
Het eerste woord dat je moet kennen is Krabbegat, de bijnaam van Bergen op Zoom zelf. De inwoners heten dan ook Krabben. Over de herkomst bestaan verschillende verhalen, de meeste met de Schelde, de getijden en de krabben die vroeger bij laagwater over de slikken kropen. Welke versie klopt, weet niemand zeker, maar iedere Berger vertelt er graag een.
Woord twee is Vastenavend. Zo noemen Bergenaren hun carnaval, en dat zeggen ze met trots. Het woord verwijst naar de avond voor de vasten, de oude naam voor het feest vóór Aswoensdag. In de dagen van Vastenavend hoor je ook Krabbegat overal: dan verandert de stad voor even officieel van naam.
Groeten en tijdsaanduidingen
Houdoe is je derde woord. Het is een afscheidsgroet die in heel Brabant klinkt en letterlijk teruggaat op ‘houd u goed’. In Bergen hoor je het bij de bakker, in het café en aan het eind van elk telefoongesprek met een oudere buurman.
Dan twee woorden waar nieuwkomers vaak over struikelen. Seffens betekent ‘straks’ of ‘zo meteen’, en het komt uit dezelfde hoek als het Vlaamse ‘seffens’. Let op: seffens kan over vijf minuten zijn, maar ook over een uur. Efkes betekent ‘even’. ‘Kom efkes binnen’ is een uitnodiging die je zelden afslaat, want dan staat er meestal koffie klaar.
In de keuken en op de markt
Op de weekmarkt en in de keuken hoor je woorden die de Vlaamse verwantschap van het Bergs laten zien. Bijvoorbeeld ajuin, het woord voor ui. Het stamt via het Frans af van het Latijn en wordt ook in Zeeland en Vlaanderen gebruikt. Vraag je bij een kraam om een kilo ajuinen, dan weet de verkoper meteen dat je je huiswerk hebt gedaan.
Woord zeven is schoon. In het Bergs betekent dat niet alleen ‘niet vies’, maar vooral ‘mooi’. Een schoon wijf, een schoon huis, schoon weer: het is allemaal een compliment. Wie lokale verhalen, evenementen en nieuws over de stad volgt, bijvoorbeeld via https://nieuwsuitbergenopzoom.nl, zal merken dat zulke woorden in interviews met inwoners regelmatig opduiken.
Woorden voor elke dag
De laatste drie woorden gebruik je vooral in gewone gesprekken. Een snel overzicht:
- Gij of ge: de Brabantse vorm van ‘jij’, ook als beleefde aanspreekvorm. ‘Gade mee?’ betekent ‘ga je mee?’.
- Vaneigens: ‘vanzelfsprekend’ of ‘natuurlijk’. Het antwoord op elke vraag die eigenlijk geen vraag is.
- Zeiker: iemand die blijft zeuren. Liefkozend bedoeld, meestal.
- Het ritme telt ook: de ‘g’ is zacht en woorden worden vaak ingekort, zoals ‘da’s’ voor ‘dat is’.
Wanneer hoor je het meest Bergs?
Het dialect leeft het sterkst op momenten waarop mensen samenkomen. Tijdens Vastenavend zingen bands en kapellen hun liedjes in het Bergs, en dan komen woorden langs die je het hele jaar niet hoort. Ook in de kroegen rond de Grote Markt, bij voetbalwedstrijden en op verjaardagen van oudere familieleden is de kans groot dat er stevig Bergs wordt gesproken.
Jongeren gebruiken het dialect minder vol, maar losse woorden als houdoe, efkes en seffens blijven gewoon in omloop. Je hoort ze ook in appjes en op sociale media, vaak met een knipoog. Probeer niet meteen een hele zin in het Bergs te bouwen; begin met één woord op het juiste moment. Dat valt meer op dan je denkt, en Bergenaren waarderen het als je de moeite neemt.